Aan het begin van de twintigste eeuw was Menko uitgegroeid tot een belangrijke onderneming. De fabriek bood werk aan grote aantallen werknemers en de naam Menko was stevig verbonden geraakt met de Enschedese textielwereld.

Ook maatschappelijk liet het bedrijf zich zien. Na de Eerste Wereldoorlog werden bijvoorbeeld Britse en Franse krijgsgevangenen die in Enschede terechtkwamen in de fabriek geholpen. Zij konden er worden verzorgd en ontluisd en kregen gelegenheid contact met hun familie te onderhouden.

In 1918 kwam de volgende generatie binnen het bedrijf aan het roer. Een belangrijke rol was daarbij weggelegd voor Sigmund, meestal aangeduid als Sig, Menko. Hij ontwikkelde zich tot een krachtige en betrokken bedrijfsleider.

Niemand kon toen vermoeden dat de onderneming ruim twintig jaar later in een situatie terecht zou komen waarin haar eigen bestaan ernstig werd bedreigd.

De ontwikkelingen in Duitsland hadden al vóór de Duitse inval gevolgen voor het Joodse leven in Enschede. Vanuit Duitsland kwamen Joodse vluchtelingen naar Nederland. Daarmee werd voor steeds meer mensen duidelijk wat er in nazi-Duitsland gebeurde.

Na de Duitse bezetting in mei 1940 veranderde ook in Enschede het dagelijks leven ingrijpend. Voor de Joodse bevolking volgden steeds meer beperkende maatregelen. Bedrijven met Joodse eigenaren werden onder toezicht geplaatst en uiteindelijk onteigend of onder Duits beheer gebracht.

Sig Menko kreeg daarnaast een bijzondere verantwoordelijkheid. In 1941 was hij voorzitter van de Joodse Raad in Enschede. Vanuit die positie waarschuwde hij voor het gevaar dat de Joodse bevolking bedreigde. Hij drong aan op onderduiken.

Zijn waarschuwingen vonden echter onvoldoende gehoor. Binnen de Joodse Raad bestond aanvankelijk de verwachting dat het opvolgen van Duitse voorschriften de gevolgen voor de Joodse bevolking zou kunnen beperken. Die verwachting bleek tragisch onjuist.

Voor de familie Menko kwam vervolgens het moment waarop ook hun eigen onderneming niet langer van hen was.

Rechtsherstel en veerkracht

Een merkwaardige erfenis na de bevrijding

Toen Nederland in 1945 was bevrijd, lag bij Menko een groot aantal problemen op tafel. Het bedrijf had de oorlog economisch zwaar doorstaan. De onderneming was door Reible financieel uitgehold en had bovendien geen normale zeggenschap over haar eigen bezittingen gehad.

Bij de inventarisatie van het bedrijf in 1946 kwam vervolgens een bijzonder probleem naar voren. Menko bleek achttien woningen te bezitten die tijdens de bezetting met geld uit de bedrijfskas waren gekocht en waarvan de oorspronkelijke eigenaren Joods waren geweest. De situatie was buitengewoon ingewikkeld.

Menko was zelf een Joodse onderneming waarvan de eigenaren en medewerkers zwaar door de bezetting waren getroffen. Tegelijkertijd stond het bedrijf juridisch geregistreerd als eigenaar van vastgoed dat eerder door de nazi's van andere Joodse Nederlanders was geroofd. De vraag was daarom niet alleen wie juridisch eigenaar was, maar ook hoe het financiële verlies van Menko moest worden behandeld.

Rechtsherstel

De leiding van Menko koos ervoor de woningen niet simpelweg als bedrijfsbezit te behouden. In overleg met de instanties die zich bezighielden met het naoorlogse Joodse rechtsherstel werd gezocht naar een manier om de woningen zo snel mogelijk aan de oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen terug te geven. Daarbij moest tegelijkertijd worden vastgesteld wie de financiële schade moest dragen.

Een belangrijk onderdeel van de discussie was het geld waarmee Reible de woningen had gekocht. Dat geld was afkomstig uit de kas van Menko. Het bedrijf had dus zelf schade geleden door de transacties. De accountant werkte verschillende mogelijkheden uit. Een daarvan was dat de staat de schade zou vergoeden. Een andere mogelijkheid was dat de schade tussen Menko en de voormalige eigenaren zou worden verdeeld. Uiteindelijk werd gekozen voor een procedure waarmee duidelijkheid over de financiële afwikkeling moest worden verkregen.

Hengelosestraat 60 als voorbeeld

Een van de belangrijkste gevallen was de woning aan de Hengelosestraat 60. Omdat Israel Rozendaal inmiddels was overleden, trad Sig Menko op als beheerder van de woning. Het pand werd gebruikt als voorbeeld voor de manier waarop de kwestie van de overige woningen moest worden geregeld. De aandeelhouders van Menko werden hierover geïnformeerd. Uit het verslag van de aandeelhoudersvergadering van 19 augustus 1949 blijkt dat het bedrijf aanspraak wilde maken op een vergoeding van de overheid voor het geld dat bij de transacties verloren was gegaan.

Tegelijkertijd was het herstel van de eigendomsrechten al begonnen. Verschillende woningen waren toen inmiddels aan de rechtmatige eigenaren  teruggegeven. Daarmee werd een duidelijke scheiding gemaakt tussen twee zaken: het herstellen van de eigendomsrechten van de slachtoffers enerzijds en het regelen van de financiële schade van Menko anderzijds.

De laatste woningen terug

In de daaropvolgende jaren werd de regeling verder uitgevoerd. Tijdens de aandeelhoudersvergadering van 23 mei 1950 werd gemeld dat vrijwel alle onrechtmatig verkregen Joodse eigendommen waren teruggegeven. Alleen enkele dossiers waren nog niet volledig afgerond. In 1951 volgde de teruggave van de laatste woning.

Daarmee was het vastgoedprobleem voor Menko feitelijk opgelost. De financiële afwikkeling duurde echter nog langer.