Henk Thiadens

Naast Thiadens fietst Piet Breugelmans, zijn adjudant. Opdracht is om de Zuiderspoorbrug te bezetten en heel te houden, zodat de Engelse tanks die in aantocht zijn toegang hebben tot de stad.

Dat het menens is, hoef je beide mannen niet te vertellen. De Duitsers zitten in het nauw. Gisteravond is een groep van acht verzetsmensen doodgeschoten in het huis van één van hen aan de Sumatrastraat. Vlak daarna werd Johannes Bosch opgepakt, de geldkoerier van een andere verzetsgroep. Die is vastgezet in de synagoge. Verraad, dat kan niet anders. Dat Bosch in alle vroegte in de tuin van de synagoge is gefusilleerd, weten de mannen niet.

Onderweg worden beide mannen staande gehouden door een Duitse soldaat die Thiadens’ fiets vordert. De vent is op de vlucht, met hordes kameraden, en dat gaat peddelend sneller dan te voet. De arts protesteert en wijst op de esculaap op het stuur. Dan mengt zich een Duitse officier in het gesprek. Dat ontspoort; Breugelmans spuugt de officier in het gezicht.

De Duitser reageert meteen. Hij drijft de verzetsman naar de overkant van de straat en schiet hem met een Schmeisser door het hoofd.

Hoe Hendrik Arend (Henk) Thiadens om het leven kwam, is vrij nauwkeurig bekend. Een aantal Enschedeërs was getuige, onder hen twee jochies die de liquidatie zagen gebeuren, vlak voor hun neus. Over de achtergronden van zijn dood - en die van een aantal andere verzetsstrijders tijdens de laatste paar uren van de oorlog in Enschede - tasten we nog in het duister. Er lijkt meer aan de hand dan je op het eerste gezicht zou denken.

De dood van Thiadens valt samen met die van elf andere Enschedeërs, betrokken bij de ondergrondse strijd tegen de bezetter. Eén van hen werd neergeschoten in de tuin van de synagoge, anderen werden de avond ervoor in koelen bloede neergemaaid in een huis in de Sumatrastraat. Dat was op 31 maart 1945, enkele uren voordat Thiadens het laatste slachtoffer van de oorlog werd.

Het is 31 maart 1945, nog geen halve dag voordat Enschede bevrijd zal worden. Rond de klok van zeven uur 's avonds scheuren drie overvalwagens van de Sicherheitsdienst (SD) de Sumatrastraat in. Ze stoppen bij het huis van de familie Ter Borg, waar zich een aantal leden uit de verzetskring rond dominee Leendert Overduin heeft verzameld. Op verzoek van Karl Ludwig Huschka, een informant die het vertrouwen van de groep heeft gewonnen. Het lokaas: hij heeft belangrijke inlichtingen over de ophanden zijnde bevrijding.

Twaalf mannen, in het uniform van de SD, stormen de kamer binnen en schieten iedereen overhoop. Er is één overlevende, oma Ter Borg die zich verstopt onder de tafel die is afgedekt met een kleed. Na de oorlog verklaart zij dat in elk geval een paar van de overvallers Nederlands spraken. Niet Duits.

Nadat die klus is geklaard, rijdt de troep naar de Bolhaarslaan en arresteert Johannes Bosch. Bosch is belastinginspecteur en ritselt geld voor onderduikers, samen met Helmich Ledeboer, firmant van het textielimperium Van Heek & Co. Hij wordt overgebracht naar de gevangenis van de SD in de Enschedese synagoge.

Overduin zat daar ook, de dominee die ruim duizend Joden de oorlog door hielp. Maar die is eerder die dag ontkomen. Een loopjongen van Huschka heeft hem opgehaald uit de cel en naar het huis van Ter Borg in de Sumatrastraat gebracht. Met de bedoeling dat hij zou wijzen waar de geheime zender van de verzetsgroep staat.

Onenigheid tussen Enschedese verzetsgroepen

De stad telt meer verzetsgroepen. Veel contact is er niet; dat is niet nodig en bovendien gevaarlijk. Maar ze kunnen ook niet altijd goed met elkaar door een deur. Er bestaan grote verschillen van inzicht. Over hoe je de Duitsers aan moet pakken, maar ook over wat er moet gebeuren wanneer de moffen het veld ruimen.

Die rivaliteit was er niet tussen de dominee en de zenuwarts. Beide mannen hebben een groot rechtvaardigheidsgevoel. Overduin vertelt tijdens verhoren wat hij doet. En dat hij daar mee door zal gaan; wat moet een dominee anders? Ook Thiadens nam geen blad voor de mond. Hij was rechtdoorzee en heel kritisch op de opportunisten in de kringen van het verzet.

Dat geldt vooral het stadsbestuur, en dan met name secretaris Jan Willem Arnold Van Hattum en de notabelen met wie deze zich graag omgeeft.

Voorsorteren op een positie na de bevrijding

Van Hattum heeft aan het begin van de oorlog weliswaar een verzetsgroep opgericht, werd opgepakt en voor een paar maanden naar kamp Vught gestuurd, maar regelt inmiddels weer bestuurlijke zaakjes voor NSB-burgemeester Oonk. En die Orde Dienst van Van Hattum is vooral bedoeld om het machtsvacuüm na de bevrijding op te vullen. De protocollen daarvoor liggen al klaar.

Een zelfbenoemde burgemeester

Van Hattum heeft sinds juni in onderduik gezeten en duikt op diezelfde 1 april weer op. Hij benoemt zichzelf tot waarnemend burgemeester, in lijn met wat zijn verzetsgroep aan het begin van de oorlog heeft bedacht. Dik twee weken later wordt dat bekrachtigd door het militair gezag.

In verzetskringen is weerstand. Van Hattum ligt niet goed. Er is kritiek op de bijdrage die hij tijdens de oorlog heeft geleverd en hier wordt weer een potje partijpolitiek gespeeld. Dat willen de Enschedese verzetsmensen niet. Het komt tot een verzoekschrift aan koningin Wilhelmina; zij weten wie er wèl burgemeester moet worden: Leendert Overduin.

Geschiedschrijvers menen dat Van Hattum eieren voor zijn geld heeft gekozen. Hij blijft aan tot 15 april 1946, dient na decennia gemeentedienst zijn ontslag in en vertrekt plotseling. Per 1 juni is hij consul in Zuid-Afrika.

Verhaallijnen, vreemde incidenten en vragen

Hier komen verschillende verhaallijnen samen. Dat van de moord op Thiadens en Bosch, die wisten wie in het kleine Enschede goed en fout was geweest. Dat van het verraad van infiltrant Huschka, die leden van de groep rond Overduin in de val lokte. Dat van Van Hattum, de zelfbenoemde burgemeester, en zijn groep.

En dat van het zwartboek met namen en de daden van Enschedeërs die aasden op posities. Dat zwartboek is zoek, hoogstwaarschijnlijk meegenomen door de mannen in blauwe overall op de stoep bij het huis van de schrijver ervan.