De N.S.B. in Enschede

De geschiedenis van de Nationaal-Socialistische Beweging (N.S.B.) in Enschede is het verhaal van hoe economische ellende de weg vrijmaakte voor extremistische ideeën, en hoe een politieke randgroepering tijdens de bezetting uitgroeide tot een gehaat machtsinstrument. De gebeurtenissen in de Twentse textielstad laten zien hoe snel verleiding kan omslaan in ontwrichting en verraad.

De voedingsbodem: Armoede in de textielstad

Toen ir. Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken op 14 december 1931 de N.S.B. oprichtten, zat de wereld midden in de Grote Depressie. Nederland werd zwaar getroffen, maar in een industriestad als Enschede kwam de klap extra hard aan. De textielindustrie, de absolute motor van de lokale economie, stortte grotendeels in. Duizenden arbeiders en hun gezinnen belandden in diepe armoede, werkloosheid en onzekerheid.

In deze uitzichtloze situatie klonken de beloften van de N.S.B. verleidelijk. De beweging beloofde orde, tucht en economisch herstel, en zette zich af tegen de parlementaire democratie, die volgens hen zwak en verdeeld was.

In mei 1933 kreeg Enschede een eigen N.S.B.-afdeling. De partij vestigde haar hoofdkwartier, het zogeheten 'Kringhuis', op een opvallende plek: Hotel Twente aan de Molenstraat. Midden in het stadsbeeld liet de beweging hiermee zien dat ze een blijvende politieke rol wilde opeisen.

Een vroege stembuszege en het snelle verval

Het initiële succes van de N.S.B. in Enschede bleef niet onopgemerkt. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 behaalde de partij in Enschede maar liefst 11,34 procent van de stemmen. Dit lag aanzienlijk hoger dan het landelijke gemiddelde van 7,9 procent. Enschede transformeerde in korte tijd tot een van de belangrijkste bolwerken van de beweging in Nederland.

Het succes bleek echter van korte duur:

• Radicalisering: Naarmate de partij zich steeds openlijker spiegelde aan nazi-Duitsland en een radicalere koers voer, keerden veel gematigde volgers zich af.
• Interne strijd: Ruzies en conflicten binnen de partij zorgden voor extra gezichtsverlies.
• Kiezersverlies: Bij de verkiezingen van 1937 was de aanhang in Enschede alweer gehalveerd.

De Bezetting: De N.S.B. grijpt de macht

De Duitse inval op 10 mei 1940 veranderde alles. Waar de N.S.B. tot die tijd een afkalvende politieke minderheid was, werd zij onder het Duitse bewind ineens ingezet als het centrale machtsinstrument in Nederland.

In Enschede werd dit al snel voelbaar toen een N.S.B.-burgemeester werd aangesteld. Vanaf dat moment stond het stadsbestuur onder directe nationaalsocialistische invloed. De beweging breidde haar aanwezigheid in de stad in rap tempo uit via diverse takken:

1. De Weerbaarheidsafdeling (W.A.): De leden van de W.A., herkenbaar aan hun zwarte uniformen, traden op als de agressieve 'vuist' van de partij. Zij moesten gezag en dreiging uitstralen in de straten van Enschede.
2. De Nationale Jeugdstorm: Voor jongeren tussen de tien en achttien jaar werd een jeugdbeweging opgezet om hen op te voeden volgens de nazi idealistische principes. Hun hoofdkwartier werd ondergebracht in het voormalige Station Noord aan de Hengelosestraat. Hier kregen kinderen fysieke training, discipline en ideologische scholing, vaak als voorbereiding op een latere overstap naar de S.S.
3. Het Front: Volwassen leden konden zich aanmelden voor het Vrijwilligerslegioen of de Waffen-SS, waarna zij aan de zijde van de Duitse Wehrmacht actief aan het front vochten.

Indoctrinatie en haat zaaierij

Om de bevolking te beïnvloeden, zette de N.S.B. in op felle propaganda. In de stad werden bladen en pamfletten verspreid waarin antisemitische en racistische ideeën openlijk werden gepredikt. Publicaties met extreme titels als De Doodsklok en het Volksblad bij de opruiming van het Jodendom zaaiden haat en riepen op tot vervolging van de Joodse gemeenschap.

Daarnaast werd symboliek ingezet om de eigen gelederen hecht te houden. Leden van de W.A. moesten verplicht naar oefenavonden komen om Duitse en Nederlandse partijliederen uit het hoofd te leren. Tijdens marsen en optochten door de stadsstraten moesten deze gezangen macht, eenheid en onoverwinnelijkheid uitstralen.

Verzet, verval en de afrekening in 1945

De actieve rol die N.S.B.-leden speelden bij het opsporen van ondergedoken Joodse stadsgenoten en verzetsmensen leidde tot diepe haat onder de Enschedese bevolking. De spanningen stegen naar een kookpunt, wat ertoe leidde dat het lokale verzet tijdens de oorlog twee Enschedese N.S.B.'ers liquideerde.

Ook binnen de partij zelf nam de twijfel toe:

• Van de 1.243 oorspronkelijke leden in Enschede zegden 33 mensen hun lidmaatschap al op vóór de Duitse inval in 1940.
• Tijdens de oorlogsjaren keerden nog eens 295 leden de partij teleurgesteld of geschokt de rug toe.

Toch bleef een harde kern van 907 leden tot het bitterste einde loyaal aan de bezetter. Toen Enschede in het voorjaar van 1945 werd bevrijd, kwam voor hen de afrekening. Volgens de beschikbare Enschedese bronnen bestond in 1945 nog een harde kern van ongeveer 907 leden. Na de bevrijding volgden op grote schaal arrestaties en onderzoeken naar politieke collaboratie. Zij moesten verschijnen voor bijzondere tribunalen om zich te verantwoorden voor hun collaboratie, landverraad en aandeel in de onderdrukking.

Een zwarte bladzijde in de stadsgeschiedenis

De geschiedenis van de N.S.B. in Enschede vormt een waarschuwing uit het verleden. Het laat zien hoe economische wanhoop mensen in de armen van extremistisch gedachtegoed kan drijven, en hoe een beweging die begon met beloften van orde en herstel, eindigde in verraad en medeplichtigheid aan de ergste misdaden uit de geschiedenis. De sporen van deze verdeeldheid en de afrekening na de bevrijding hebben nog lang nageijverd in de stad.