Monumenten W.O. II

Gedenkteken Zwanenburg aan het gemeentehuis

• Langestraat 24, 7500 AA Enschede

In februari 1945 hielden de Duitsers grote razzia’s voor de arbeidsinzet in Duitsland. Dit gebeurde onder andere op 19 februari. De dwangarbeiders werden met de trein naar Duitsland vervoerd. Een van deze treinen, vol met mannen, kwam vanuit het Westen. Op 23 februari reed deze trein door Enschede en stopte uiteindelijk langs de Oosterstraat. De mannen in de trein waren al een paar dagen onderweg en hadden honger. De dwangarbeiders dachten dat ze al in Duitsland waren en daarom besloot een van hen in het Duits aan de Enschedese toeschouwers om voedsel te vragen: "Wir haben seit gestern nicht mehr gegessen" (vertaald: we hebben sinds gisteren niets meer gegeten). Het antwoord was: "Dit is Enschede hoor!"

Een van de bewakers reageerde hierop door naar de rand van de spoorsloot te lopen en zijn geweer op de mensen op straat te richten. Er ontstond paniek en de mensen renden weg naar de steegjes tussen de huizen in. Hierna werd er nog een paar keer in de lucht geschoten. Toch kwamen de mensen later weer tevoorschijn. Ze hadden levensmiddelen zoals brood en tabak meegebracht en gooide deze naar de trein. Aan de andere kant van de trein bij de fabrieken van Van Heek werd een hek opengezet. In de treincoupés was het heel onrustig en velen renden de trein uit, het fabrieksterrein op. De Duitse bewakers stonden aan de kant van de Oosterstraat, waardoor ze pas laat doorkregen wat er aan de hand was. Hierdoor konden veel dwangarbeiders vluchten.
De Duitsers, nu wel gealarmeerd, rukten de portieren van de trein open en persten zich door de coupés naar de andere kant van de trein. Er klonken schoten en er werd geschreeuwd. Direct hierna begon de trein weer te rijden en ging langzaam in de richting van Gronau.

In de trein zaten ook 300 mannen uit de Noord-Hollandse plaats Zwanenburg. Als dank voor de spontane hulp die de bevolking van Enschede had geboden, werd door de bevolking van Zwanenburg op 25 januari 1946 een gedenksteen aan de Enschedese bevolking geschonken. Deze is in de gevel van het stadhuis van Enschede geplaatst en is hier nu nog steeds te vinden.

Het opschrift luidt:
Zwanenburg dankt Enschede voor de hulp, die de bevolking van deze stad verleende aan haar ontvoerde burgers op doortocht naar Duitsland, 23 Februari 194 De herdenkingssteen in de gevel van het gemeentehuis (Langestraat 24). Deze schenking van de gemeente Zwanenburg als dank voor de hulp aan 300 dwangarbeiders op 23 februari 1945 is een essentieel onderdeel van het Enschedese oorlogsverhaal.

Plaquette: Ds. Leendert Overduin

In de Grote Kerk aan de Oude Markt in Enschede hangt een plaquette ter nagedachtenis aan Leendert Overduin. Deze Enschedese predikant werd geboren op 21 december 1900 in Leiden en overleed op 17 juli 1976 in Enschede. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leidde hij de verzetsgroep Overduin, waarmee hij honderden Joodse medeburgers en onderduikers het leven redde. Op de plaquette staat de toepasselijke en krachtige bijbeltekst uit Jesaja 16:3 te lezen:

"Verberg de verdrevenen. Verraad de vluchtelingen niet."

Voor meer informatie: Zie de pagina over Leendert Overduin.

Naast de plaquette voor Leendert Overduin hangt in de Grote Kerk ook een algemene herdenkingsplaat voor de gevallenen van de burgerbevolking.

Geheime Duitse Rolbaan Drienerlo

•  Wiedicksbeekweg, Enschede

Tegen het einde van Tweede Wereldoorlog was vliegbasis Twente, dat door de Duitsers bezet was, onbruikbaar geworden vanwege de vele bombardementen. De Duitse vliegtuigen werden daarom ten zuidwesten van de basis verstopt in de bossen bij Drienerlo.

De Duitsers hebben toen met behulp van voornamelijk dwangarbeiders afkomstig uit Volendam met grote haast een rolbaan aangelegd in de bossen bij Drienerlo. Deze taxibaan werd door de vliegtuigen (voornamelijk nachtjagers) gebruikt als verbindingsweg naar het vliegveld vanaf de z.g.n. splitterboxen waarin ze in het bos opgesteld stonden.

De baan liep via Hof Espelo tot aan Driene, en was tot aan de waterwinning al bestraat. Aan de rand van de Wiedicksbeekweg staat een Eik op een plek waar hoofdzakelijk berken staan. Het bordje bevindt zich op een grote Eik iets verderop. De exacte locatie is niet op de meter precies te achterhalen omdat van de baan zelf weinig terug te vinden is, van de splitterboxen wel, deze bevonden zich ongeveer hier.

Als de oorlog een dag langer had geduurd had de Eik er niet meer gestaan, omdat het bouwen van de baan tot aan het einde van de oorlog door ging. De boom is inmiddels voorzien van een bordje wat aangeeft waarom deze boom en de directe omgeving zo bijzonder is. Het bordje valt niet erg op, en past in het landschap. Om de boom te beschermen zijn korte rvs schroeven gebruikt

Vanaf zulke schuilplaatsen werden de vliegers door verzetsmensen als Geert Schoonman naar de grens gesmokkeld. Ze kregen burgerkleding, valse papieren en werden via de zogenaamdeDutch- Paris lijn ook wel  Smit-van der Heijden lijn naar het zuiden begeleid, dwars door bezet gebied, in de hoop via Spanje Engeland weer te bereiken. 

Enschede, monument in het Belastingkantoor

Hengelosestraat 75, 7514 AE, Enschede (Enschede), Overijssel, Nederland

Het monument in het Belastingkantoor in Enschede is opgericht ter nagedachtenis aan twee belastingambtenaren die op 31 maart 1945 (één dag voor de bevrijding van Enschede) door de bezetter zijn doodgeschoten.

De namen van de twee slachtoffers luiden:
De heren J.H. Bosch (inspecteur der invoerrechten en accijnzen) en G.L. Rutgers (grenscommies).

Beide ambtenaren maakten deel uit van het verzet gedurende de Duitse bezetting. Op 31 maart 1945 werd door een zekere Huschka (een voor de bezetter werkende verrader die geïnfiltreerd was in de verzetsgroep) een bijeenkomst belegd omdat er belangrijke informatie zou zijn over de op handen zijnde bevrijding. De bijeenkomst werd belegd aan de Sumatrastraat nummer 38 te Enschede, de woning van de familie Ter Borg. Toen iedereen aanwezig was deed de Sicherheitsdienst (SD) een inval waarbij alle aanwezigen ter plaatse werden doodgeschoten.
Mevrouw Ter Borg werd nog wel in de gelegenheid gesteld om haar kind naar de buren te brengen, waar zij het afgaf met de mededeling ''Ze gaan mij doodschieten, mijn man is al dood''. Inderdaad werd zij bij terugkeer in de gang doodgeschoten. In totaal kwamen hier negen mensen om het leven, te weten: G. ter Borg (69 jaar), G.E. ter Borg (40 jaar), J ter Borg-Elferink (39 jaar), A. van Essen (33 jaar), J.J.Francoys (38 jaar), W. Mink (38 jaar), J.H. Wennink (31 jaar), P. Zandbergen (36 jaar), en G.L. Rutgers (32 jaar).

Direct daarna begaf de SD zich met Huschka naar de woning van Bosch die een vooraanstaande rol in het verzet speelde. Hij werd meegevoerd naar de synagoge aan de Prinsenstraat die toen dienstdeed als gevangenis, waar hij nog diezelfde avond in de tuin werd gefusilleerd.

Locatie
De gedenkplaat hangt in de hal van het belastingkantoor, gevestigd aan de Hengelosestraat te Enschede. Na de verbouwingen van het pand hangt de plaquette nu achter een glazen wand.

De oude synagoge aan de Achterstraat

Aan de Stadsgravenstraat (vroeger de Achterstraat) in Enschede herinnert de historische gevel van een voormalig schoolgebouw aan de vroege Joodse geschiedenis van de stad. Hoewel de eerste Joodse inwoners al in 1667 werden vermeld, nam hun aantal pas na de burgerlijke gelijkstelling in 1796 sterker toe. Dit leidde in 1834 tot de inwijding van Enschede's eerste synagoge, die mede met financiële steun van de niet-Joodse bevolking werd gebouwd. [1, 2]

Nadat dit gebouw bij de grote stadsbrand van 1862 verloren was gegaan, werd er in 1865 met hulp van het gemeentelijk opbouwfonds een nieuwe sjoel met een naastgelegen Joodse school gebouwd. Na de verkoop van het complex in 1928—toen de gemeenschap verhuisde naar de grotere synagoge aan de Prinsenstraat—is de sjoel afgebroken. Het kenmerkende front van het schoolgebouw bleef echter gespaard en staat nog altijd aan de Stadsgravenstraat, direct rechts naast het voormalige "Lampenpaleis". 

Mauthausen Monument Enschede

Voor de ingang van de synagoge aan de Prinsestraat 18 in Enschede staat het ‘Joods monument’, ook wel bekend als het Mauthausen-monument. Dit gedenkteken herinnert aan de ruim zevenhonderd Joodse medeburgers die tijdens de bezettingsjaren zijn vermoord. De grootschalige vervolging in de stad begon op 14 september 1941 met een brute razzia waarbij ongeveer honderd Joodse mannen werden opgepakt. Zij werden op transport gesteld naar het concentratiekamp Mauthausen; geen van hen overleefde de oorlog.

Op het monument staat de veelzeggende tekst:

"MET DE RAZZIA VAN 14-9-1941 BEGON DE JODENVERVOLGING. TER NAGEDACHTENIS AAN DE JOODSE NEDERLANDERS DIE TIJDENS DE JAREN 1940-1945 DOOR DE DUITSE BEZETTER WERDEN VERMOORD"

Het monument staat bij de synagoge, een prachtig historisch gebouw dat werd ontworpen door architect K.P.C. de Bazel en op 13 december 1928 werd ingewijd. De bouw werd destijds grotendeels gefinancierd door textielmagnaat Sigmund Menko, de toenmalige voorzitter van de Nederlands-Israëlische Gemeente (N.I.G.). Hoewel het gebouw de bezettingstijd doorstond als verblijfplaats voor de Duitsers, was de Joodse gemeenschap na de oorlog gedecimeerd: van de ruim 1.200 leden keerden er slechts zo'n 500 terug.

Het huis van Sig Menko

Sigmund ‘Sig’ Menko was begin jaren dertig met 'frisse tegenzin' zijn overleden broer Miljam opgevolgd als voorzitter van de Nederlands-Israëlitische Gemeente (N.I.G.). Hoewel hij medefirmant was van de weverij N.J. Menko en de spinnerij Roombeek, viel hij vooral op door zijn enorme inzet voor de Joodse gemeenschap. Hij groeide uit tot hun uitgesproken leider, waardoor hij tijdens de Tweede Wereldoorlog de aangewezen man werd om de Joodsche Raad in Enschede te leiden. Hij werd door zijn mededirecteur Ernst Krudop omschreven als een geduchte voorvechter: "bewonderd en benijd, meer gerespecteerd dan geliefd."

Tijdens de bezetting werd de imposante villa van Sigmund Menko aan de Maarten Harpertsz. Tromplaan 55 overgenomen door de Duitse bezetter. De Duitse Ortskommandant nam er zijn intrek, en het pand werd ingericht als het beruchte hoofdkwartier van de Duitse Sicherheitsdienst (SD) in Enschede.

Monument H.E. Jannink

Bij de ingang van het voormalige Janninkcomplex (nu een gezondheidscentrum) aan de Haaksbergerstraat 149 in Enschede bevindt zich een monument voor de moedige textielfabrikant en verzetsstrijder Hendrik Engbert (Hentie) Jannink. Nazaten van deze bekende textielfamilie bezitten tot op de dag van vandaag veel onroerend goed in het nabijgelegen Haaksbergen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zetten directeur Hentie Jannink en zijn echtgenote Johanna Hermina (Mies) Bruins (getrouwd in de zomer van 1942) hun leven op het spel voor het verzet. Samen met onder andere Jan Morsink, Cor Brasz en Tjibbe Velsing vormden zij een lokale verzetsgroep. De groep hield via marechaussee Karst Smit in Hilvarenbeek en de familie Van der Heijden contact met de internationale Dutch-Paris lijn, een ontsnappingsroute naar Zwitserland en Spanje. Vanuit hun woning aan de Bisschopstraat ving het echtpaar Jannink Joodse landgenoten en neergestorte geallieerde vliegtuigbemanningen op om hen naar de vrijheid te loodsen.

Toen de groep werd geïnfiltreerd door een Duitse spion, werd deze geliquideerd. Nadat in november 1943 een groepslid in België werd gearresteerd, kreeg de familie Jannink een waarschuwing, maar zij doken vermoedelijk niet onder. Op 5 januari 1944 ging het mis: het echtpaar werd na verraad door de Sicherheitsdienst (SD) gearresteerd in hun buitenverblijf, de Hölterhof.

Via de gevangenis in Haaren belandde Hentie op 26 januari 1944 in Concentratiekamp Vught. Toen de geallieerden begin september 1944 naderden en het kamp halsoverkop werd ontruimd, werd de 40-jarige Hentie Jannink op 5 september 1944 gefusilleerd. Mies werd, onwetend van haar mans dood, op transport gesteld naar het vrouwenkamp Ravensbrück en daarna naar Dachau (buitencommando Agfa Kamerawerke). Zij overleefde de gruwelen van de kampen. Na de oorlog hertrouwde ze, bleef ze jarenlang actief in het Vrouwencomité Dachau en overleed in 2002 op 85-jarige leeftijd. Beiden ontvingen postuum of bij leven een hoge Engelse onderscheiding voor hun cruciale pilotenhulp.

Fietsopslag Gemeentehuis Lonneker Enschede

Aan de Hengelosestraat 52 in Enschede staat het markante voormalige raadhuis van de gemeente Lonneker. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gaven de Duitse bezetters dit historische bestuurscentrum een wel heel alledaagse, maar typerende bestemming: het gebouw werd door hen gevorderd en gebruikt als een centrale fietsopslag voor alle in beslag genomen fietsen in de regio.

Joodse Oorlogsgraven Enschede

Aan de Noord Esmarkerrondweg 403 in Enschede ligt de Joodse begraafplaats. Hoewel de begraafplaats niet vrij te bezoeken is, vormt zij een belangrijke historische gedenkplek in de stad. Er rusten namelijk een aantal Nederlandse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog wiens graven officieel zijn geregistreerd bij de Nederlandse Oorlogsgravenstichting.

Oorlogsgraven van het Gemenebest Oosterbegraafplaats Enschede

• Aan de Noord Esmarkerrondweg 407 in Enschede ligt de Oosterbegraafplaats. Hier rusten 11 Gemenebest-gevallenen uit de Eerste Wereldoorlog en bevindt zich een indrukwekkend geallieerd erehof met 50 graven uit de Tweede Wereldoorlog. Dit erehof eert militairen van het Britse Gemenebest die op Nederlands grondgebied sneuvelden. De helft van hen bestond uit vliegeniers van de Royal Air Force; de rest betrof soldaten die sneuvelden tijdens de bevrijding van Nederland, waaronder leden van het Glideregiment die voochten in de Slag bij Arnhem (Operatie Market Garden, september 1944).

  Het erehof is ingericht volgens de uniforme, herkenbare stijl van de Commonwealth War Graves Commission:

  Bij elk graf staat een identiek grafteken van witte natuursteen met een embleem en een kruis in reliëf. Achter de graven staat het centrale 'Cross of Sacrifice' (offerkruis) van Portland-natuursteen met een bronzen zwaard.Op een stenen voetstuk bevindt zich een plaquette met een schets van de Britse troepenbewegingen tijdens de bevrijding.

V1 Feuerstellung Helmerhoek

I

In de bossen en landerijen rondom Enschede en Haaksbergen liggen verborgen sporen van een destructief Duits wapen uit het laatste oorlogsjaar. In de grond bevinden zich namelijk de restanten van in totaal vier V1-lanceerplatforms (Abschussrampen). Voor de funderingen van deze installaties gebruikten de Duitsers beton dat ze sloopten van de toenmalige Enschedese wielerbaan, waarvan tegenwoordig alleen nog de aarden wallen en de naam van een nabijgelegen school resteren.

Een van deze lanceerbanen lag op landgoed De Helmer in de huidige wijk Helmerhoek. De Duitsers confisqueerden de boerderij en het landgoed in het laatste oorlogsjaar om de basis op te bouwen, maar het platform is uiteindelijk nooit operationeel geweest. Opvallend is dat de baan naar het zuidwesten was gericht, wat aantoont dat de vliegende bommen bedoeld waren voor doelen in het zuiden van België en de havenstad Antwerpen. Een vergelijkbare startbaan bevond zich in het Assinkbos, op het terrein van de familie Van Heek.

De twee overige lanceerbanen in het gebied werkten nauw met elkaar samen en lagen zo'n anderhalve kilometer uit elkaar. De hoofdbaan bevond zich achter boerderij De Ziepe aan de huidige Enschedesestraat 188 op de grens van Haaksbergen en Enschede. De betonnen baan begint direct achter deze boerderij en loopt ver het bos in, waar naast de betonbaan ook nog een put voor koelwater in de grond aanwezig is. De vierde startbaan lag nabij Het Rutbeek, op het terrein waar nu Camping Twente is gevestigd. Deze laatste locatie fungeerde als een zogenaamde 'uitwijkbaan' voor de installatie bij boerderij De Ziepe. Omdat beide banen exact dezelfde richting en instellingen hadden, konden de Duitsers bij problemen op de hoofdbaan direct overschakelen naar de uitwijkbaan zonder dat ze de afstand of richting opnieuw hoefden te corrigeren. Over deze uitwijkbaan is later heen gebouwd; de lanceerbaan loopt tegenwoordig onder de kantine en het toiletgebouw van de camping door, waar in de grindweg nog altijd een fundatieblok met een kenmerkend vierkant gat als stille getuige in de grond zit.

Monument Schuilkelder Floresstraat Enschede

Aan de Floresstraat in Enschede bevindt zich een historische plaquette die herinnert aan de bombardementen die de stad troffen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De gedenkplaat is geplaatst op de exacte locatie waar destijds een ondergrondse schuilkelder stond. Deze kelder bood de omwonenden bescherming tegen de luchtaanvallen, in het bijzonder tijdens het zware bombardement vlak voor de bevrijding op 22 maart 1945.

Voormalig Smulders Steenfabriek

Aan de Oude Deventerweg in Enschede liggen de historische en recent gesaneerde restanten van de voormalige Twentse Stoomsteenfabriek Smulders & Mulder. De fabriek startte in 1899 en groeide in de decennia daarna uit tot een groot complex met droogloodsen, een kantoor en een ringoven. Hoewel de productie in 1940 werd stilgelegd, nam de Duitse bezetter het complex, de bijbehorende spoorlijn en de zwemvijver direct in gebruik. Onder Duits gezag werden er nog 3 miljoen stenen vervaardigd voor de aanleg van Fliegerhorst Twente (vliegveld Twente).

Vanwege het gevaar voor landende vliegtuigen werd de 63 meter hoge fabrieksschoorsteen in 1941 tot de helft ingekort. Na een verwoestende brand in 1943 braken de Duitsers de oven af en gebruikten zij de overgebleven gebouwen en drogerijen als opslagplaats en houtdrogerij voor de vliegbasis. Na de bevrijding was het bedrijf volledig geruïneerd, waarna de gemeente het complex in 1949 opkocht.

De klei voor de steenfabricage werd destijds gewonnen in de directe omgeving. Het aangrenzende bos zit daardoor vol met diepe gaten. Dit zijn dus geen bomkraters, maar oude kleigaten. Na de oorlog werd in deze gaten overtollige munitie gedumpt. Dit zorgde decennialang voor gevaar: tot ver na de oorlog vonden er af en toe spontane ontploffingen plaats die vissers opschrikten en vissterfte veroorzaakten. Pas na drie saneringsrondes—waarvan de laatste zeer grondig is aangepakt—is dit explosiegevaar tot een minimum gereduceerd. Vandaag de dag doen de diepe kleigaten dienst als rustige visvijvers en herinneren slechts enkele funderingen, ruïnes en een stukje spoorlijn aan het industriële en militaire verleden van deze plek.

Wederopbouw monument

Op de hoek van de Zuiderval en de Getfertsingel in Enschede staat het monument "De Herrijzing" (ook wel bekend als 'De Wederopbouw'). Dit indrukwekkende kunstwerk van kunstenares Marie van Eijl-Eitink werd op 5 mei 1959 officieel onthuld door mevrouw Nijkamp-Voortman. Het beeld herinnert aan de enorme ravage die de Tweede Wereldoorlog in de stad veroorzaakte en eert de inwoners die Enschede door noeste arbeid weer hebben opgebouwd.

Het monument stelt twee feniksen voor die uit hun as herrijzen. Dit Grieks-mythologische symbool staat voor onsterfelijkheid en eeuwige verjonging na de ondergang. Specifiek symboliseert het beeld de wederopbouw van de stad én de heropbouw van de vernielde Wicher Nijkampbrug. Deze brug, die destijds aan de Getfertsingel over het 'Spoor Zuid' lag, werd op 1 april 1945 door de vluchtende Duitse bezetters opgeblazen. Oorspronkelijk was het beeld dan ook op deze brug gemonteerd. Toen de brug in de jaren negentig werd afgebroken, is het monument verplaatst naar de huidige, prominente locatie aan de Zuiderval.

Monument Twaalf Oorlogsslachtoffers

• Op de grens van Enschede en Deurningen, op de kruising van de Knollerveldweg en de Sniedersveldweg, staat een monument met een gitzwarte historie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog deden de Duitse bezetters op het tegenovergelegen terrein van vliegveld Twente diverse executies. Het exacte aantal slachtoffers dat hier in de anonimiteit het leven liet, is tot op heden onbekend. Onder de geëxecuteerden bevonden zich onder andere Joodse onderduikers en moedige verzetsstrijders. Pas na de bevrijding werden de stoffelijke resten van twaalf slachtoffers teruggevonden, waarna zij alsnog een waardige en respectvolle laatste rustplaats hebben gekregen.