De luchtoorlog

De luchtoorlog boven Enschede

 

Fliegerhorst Twenthe

In 1921 wordt begonnen met het aanleggen van een klein vliegveld van 400 bij 250 meter in het gebied tussen Enschede en Oldenzaal en Oldenzaal Hengelo. Het vliegveldje wordt aangelegd voor het geven van luchtvertoningen.

Op 18 mei 1921 kan het publiek de eerste vliegtuigen bewonderen op het vliegveld. Dat vliegveldje is een kort leven beschoren door toenemende veiligheidseisen.

In 1927 wordt het vliegveld-comité Twente opgericht en twee jaar later wordt begonnen met het vliegveld op de uiteindelijke plek. Deze wordt op 31 augustus 1931 geopend.

Een grote militaire oefening werd in 1937 op het vliegveld gehouden en twee jaar later was er een grote legerdag op het vliegveld om de militaire kracht aan het publiek te tonen. Een militaire functie kreeg het vliegveld niet en een jaar later werd het vliegveld zelfs geheel ontbonden omdat het financieel niet rendabel bleek.

Het vliegveld werd tijdens de mobilisatie onklaar gemaakt door grote geulen te ploegen in de grasmat. De hangaars werden direct na de Duitse inval door het 3-5 Grens bataljon onder leiding van sergeant K.G. Olsmeijer opgeblazen.

De Duitsers toonden hun interesse in het vliegveld vanaf de herfst van 1940. Honderden Duitse soldaten werkten aan de uitbreiding van het vliegveld en ook een groot deel van de Twentse aannemers werden voor deze klus ingezet. De Duitsers betaalden een goede vergoeding voor de werkzaamheden en vrijwel alle aannemers deden mee. Voor de arbeiders leek het werk op het vliegveld in die periode een goede manier om aan Arbeidseinsatz in Duitsland te ontkomen. Tegen het eind van het jaar waren er 6000 arbeiders bij de werkzaamheden betrokken.

Na vijf maanden was het complex zo'n 900 hectare. 71 boerderijen en 22 woningen hadden moeten wijken voor het vliegveld waar de rest van de oorlog zo'n 1500 soldaten zouden verblijven. Een groot deel van de soldaten werd ondergebracht op het als dorp opgezette complex Zuidkamp. 

Hof Espelo

Hof Espelo - hier was tijdens de oorlog een casino gevestigd voor officieren van de Luftwaffe.

Rollerbaan - Hof Espelo. De Rollerbaan was aangelegd om de vliegtuigen van het vliegveld te verplaatsen naar het bos waar de vliegtuigen in zgn. splitterboxen geplaatst konden worden waar ze veiliger stonden voor bombardementen en luchtaanvallen.

Oude schuur bij Hof Espelo opgetrokken uit grote betonblokken. In de tweede wereldoorlog gebouwd door de Luftwaffe en gebruikt als filmzaal voor voorlichtingsfilms voor de soldaten.

Om het vliegveld te beschermen werden er twee schijnvliegvelden aangelegd in de buurt.

Eentje in Dulder, gemeente Weerselo. Dit schijnvliegveld had een bunker, die staat nu aan de Zandbongenweg. Op het vliegveld was een rails gemaakt waarover een namaakvliegtuigje heen en weer kon rijden. Het andere nepvliegveld en de ander aan de Witteveenweg bij Buurse.

Schijnvliegveld Den Dulder

Een noodvliegveld ligt dan net ter noorden van Rijssen. Op die plek ligt nu een bedrijventerrein en is er geen spoor meer van terug te vinden.

Om de nachtjagers naar hun doel te kunnen leiden worden er radarinstallaties op verschillende plekken in Nederland geplaatst. In de buurt van Fliegerhorst Twenthe is zijn dat twee Würzburg Reise radars bij Goor, zij zijn onderdeel van het militair complex Kröte (schildpad).. Ook bij Denekamp aan de Steenmatenweg wordt een Würzburg Reise radar geplaatst. Enkele betonnen pijlers in natuurreservaat Agelerbroek herinneren nog aan het radarstation. Het dak van een bunker wordt nu als bruggetje gebruikt in het natuurgebied. Als laatste staat er ook op het terrein van vliegveld Twenthe een radarstation, stellung Fox genaamd.

Op 15 augustus 1944 wordt het vliegveld door 75 Amerikaanse bommenwerpers gebombardeerd. Die zelfde dag zijn verschillende andere vliegvelden in Nederland ook het doelwit van geallieerde bombardementen. Het Twentse vliegveld wordt zwaar gehavend door het bombardement.

In november 1944 komen er Junkers 88's bij van I/NJG 2. Een maand later komen ook de dagjagers van Stab I./JG 1 en I./JG 1die met Focke Wulf 190 vlogen. Deze vliegtuigen kwamen net voor het begin van operatie Bodenplatte aan op het vliegveld. Operatie Bodenplatte was de laatste Duitse poging om een vernietigende slag toe te brengen aan de geallieerde luchtvloot in Zuid-Nederland en België.

Op 14 januari 1945 zijn de FW190's van plan om Twenthe te verlaten. Tijdens het opstijgen worden ze verrast door Spitfires van het 401 en 442 Squadron. Veel Duitse jagers worden neergeschoten.

24 maart 1945

Om 7.00 beschieten Amerikaanse jagers het vliegveld. Om 17.30 wordt het vliegveld gebombardeerd door 152 B-17's. Ze droppen 311 ton brisantbommen . De start- en landingsbanen worden daarbij geheel verwoest

Op 1 april gaat het vliegtuig over in geallieerde handen bij de bevrijding van Enschede. De geallieerden gaan snel te werk en binnen korte tijd is het vliegveld klaar en landen de eerste geallieerde Spitfires.

Na de oorlog behoudt het vliegveld zijn militaire functie.

Bombardementen op Enschede.

De eerste slachtoffers

Enschede is tijdens de tweede wereldoorlog meerdere keren het slachtoffer geworden van bombardementen. Vaak ging het om een kleine hoeveelheid brandbommen, maar een paar keer was het goed raak. Al op 10 mei 1940 viel de eerst bom. Het was een brisantbom die neerkwam bij de H. Smeltweg. De bom viel zonder schade en/of slachtofferst te maken. De eerste dode viel op 4 augustus in hetzelfde jaar. Brisantbommen vielen aan de Voortsweg / Roomweg. 1 persoon werd dodelijk getroffen en 6 personen raakten lichtgewond.* Bij demontage van een blindganger van dat bombardement ging het mis, daarbij werden 4 Duitsers en 1 burger gedood.

 

Op 22 januari 1942 vielen er bommen op Enschede, Boekelo en Usselo. De bommen vielen aan de Tegalstraat. In totaal werden die dag 35 burgers gedood en nog eens 17 raakten gewond.*

10 oktober 1943 - Een zwarte dag

10 oktober 1943 is een zwarte dag voor Enschede. Er vallen brisant en rubberbenzolbrandbommen op het Hogeland, en omgeving, het zwik en in het centrum van de stad. 151 burgers vinden de dood tijdens dit tragische bombardement en 445 burgers raken daarbij gewond. Het bombardement is een tragische vergissing. Lees de krantenartikelen van de dagen na het bombardement.

Herinneringen van Enschedeers aan het grote bombardement op 10 oktober 1943... Lees de getuigenissen hier >

 

22 februari 1944 - Een hagel van brandbommen

22 februari 1944 gaat het opnieuw mis. De Engelsen en Amerikanen zijn die week begonnen met 'operatie Big Week', daarbij is het doel de vliegtuigproductie in Duitse steden uit te schakelen. Steden als Gotha, Leipzig en Stuttgart zijn het voornaamste doelwit. Door een hoog wolkendek raken veel Amerikaanse bommenwerpers raken al vrij snel de weg kwijt, daar komt bij dat ze die dag voor het eerst al boven de Noordzee door Duitse jagers worden opgevangen, iets wat ze totaal verrast. Een deel van de bommenwerpers keert al snel terug. Anderen krijgen het sein om terug te keren pas later en gaan op zoek naar een gelegenheidsdoel om hun bommen te lossen. Een gelegenheidsdoel kan elke stad in Duitsland zijn. De bommenwerpers keren terug naar Engeland boven de Nederlands - Duitse grens en mede door de harde wind en door onervarenheid met de situatie raakt een deel van de bommenwerkers de weg kwijt. De Nederlandse steden Nijmegen, Arnhem, Enschede en Deventer werden voor Duitse steden aangezien. Nijmegen wordt het zwaarst getroffen, 800 burgers vinden daar de dood en een groot deel van de oude historische binnenstad wordt in puin gegooid. Het sein veilig had daar net geklonken en veel mensen kwamen net uit de schuilkelders toen de bommen vielen. Lees de krantenartikelen van de dagen na het bombardement.

In Enschede vielen de bommen onder andere op het Pathmos, Veldkamp, Janninksweg, Langestraat, en Oldenzaalsestraat. Er werden twaalfduizend brandbommen afgeworpen. 40 mensen werden gedood en 142 raakten gewond.

Ook in het laatste jaar van de oorlog vallen nog slachtoffers. Op 3 maart ontploft een tijdbom die is geland in een huis aan de Broekheurneweg waardoor 11 mensen worden gedood. Een week later komt iemand om door mitrailleurvuur van een luchtgevecht en twee dagen later komen 19 mensen om.

20 maart 1945  Spoorweg zuid en Molenstraat

Om 11.27 Jachtbommenwerpers gooien 22 brisantbommen en 16 splinterbommen af op het spoorwegemplacement van station Zuid. Er vallen 15 doden en 21 gewonden. 24 panden worden geheel vernield en bij 41 is zware schade.

Om 15.32 wordt het de commandopost van de Luchtberschemingsdienst aangevallen op de hoek van de Molenstraat / Visserijstraat. Er vallen vier doden en zeven licht gewonden.

22 maart 1945 - Bommen op de Berkenkamp

Op 22 maart vallen nogmaals veel slachtoffers. Rond 15.50 wierpen 6 bommenwerpers 36 brisantbommen en 30 splinterbommen af boven Enschede. De Rooms-katholieke kerk aan de Oldenzaalsestraat raakt zwaar beschadigd die dag. 65 mensen worden gedood en 132 raken gewond waarvan 32 zwaar. Op het gedeelte van de stad dat werd verwoest tijdens dit bombardement werd na de oorlog Boulevard 1945 aangelegd. De Berkenkamp, Brinkstraat en Soedanstraat worden getroffen.

30 maart 1945

Zes jachtbommenwerpers gooien verspreid over de stad 16 splinterbommen af. Deze komen terecht aan de Blekerstraat, Bilderdijkstraat, Marthalaan, Daalweg en het Van Heekpark. 7 doden en 13 gewonden waarvan 5 zwaar. 11 woningen worden verwoest.

Bommen na de bevrijding

De laatste bommen vallen op 12 april 1945 op Enschede. Er vallen drie doden en twee mensen raken gewond. Er worden door twee Duitse vliegtuigen 6 splinterbommen afgeworpen die terechtkomen bij de Wilhelminastaat, Kuipersdijk, Wooldriksweg, Sumatrastraat, Brinkstraat en Berkenkamp. De vliegtuigen hadden waarschijnlijk een Engelse kolonne als doelwit. Enschede is op dat moment al anderhalve week bevrijd.

In totaal vallen als gevolg van de luchtoorlog boven Enschede 361 doden en 858 gewonden onder de burgerbevolking. 12.825 percelen raken in meer of mindere mate beschadigd, daarvan zijn er 1.362 geheel verwoest.

 

Bronnen:

Enschede 1940-1945, T. Wiegman.
Twente 1940-1945, G.J. Klokhuis
De illegalen, Coen Hilbrink
De illegaliteit in Twente, drs. A.H. Bornebroek
Knokploegen, Coen Hilbrink
Twente 40-45, Jan Haverkate & Gerard Vaanholt
Bommen op Enschede, Uitgave van de EHBO, 1 april 1946.