Schuilkelders in Enschede

De twee kelders aan de Deurningerstraat

De twee schuilkelders aan de Deurningerstraat

Aan de Deurningerstraat bevonden zich tijdens de Tweede Wereldoorlog twee openbare schuilkelders. Ze maakten deel uit van het netwerk van gemeentelijke schuilplaatsen dat Enschede vanaf 1941 aanlegde om de bevolking tijdens luchtalarm enige bescherming te bieden.

De beide schuilplaatsen waren relatief klein van omvang. Ze werden rond 1941 gebouwd en waren gedeeltelijk in de grond aangebracht. De constructie bestond uit gewapend beton, zodat de aanwezigen beter beschermd waren tegen rondvliegend puin en de gevolgen van explosies.

De toegang tot de kelders was eenvoudig uitgevoerd, met een smalle trap of een luik. Binnen waren langs de wanden eenvoudige banken aangebracht. Ook was rekening gehouden met de luchtvoorziening. Ventilatieopeningen moesten ervoor zorgen dat de mensen die tijdens een bombardement langere tijd binnen moesten blijven voldoende lucht kregen.

Een van de belangrijkste kenmerken van deze openbare schuilplaatsen was de beperkte capaciteit. Elke kelder bood plaats aan ongeveer vijftig personen. De twee schuilgelegenheden aan de Deurningerstraat konden daarmee samen naar schatting ongeveer honderd mensen onderdak bieden wanneer het luchtalarm klonk.

Voor de bewoners van de Deurningerstraat en de mensen die zich daar tijdens een luchtaanval bevonden, vormden de kelders daardoor een belangrijke mogelijkheid om snel bescherming te zoeken.

Tegenwoordig zijn de schuilplaatsen zelf niet of nauwelijks meer herkenbaar in het straatbeeld. Toch herinneren de historische gegevens aan een tijd waarin een gewone straat als de Deurningerstraat tijdens een bombardement plotseling kon veranderen in een plek waar tientallen mensen hun toevlucht moesten zoeken.

De schuilkelder aan de Oldenzaalsestraat

Ook aan de Oldenzaalsestraat bevond zich tijdens de Tweede Wereldoorlog een openbare schuilgelegenheid. De straat vormde een belangrijke verbinding tussen de Enschedese binnenstad en Oldenzaal en was in de oorlogsjaren een drukke, dichtbebouwde stadsstraat.

Langs de Oldenzaalsestraat stonden woningen, winkels en verschillende kleine bedrijven en werkplaatsen. Daardoor bevonden zich hier op ieder moment veel bewoners, werknemers en voorbijgangers. Een openbare schuilplaats in deze omgeving kon bij luchtalarm dan ook van grote betekenis zijn.

Over de exacte ligging van de schuilkelder is minder zekerheid. Historische kaarten en archiefgegevens wijzen erop dat de voorziening direct langs de straat lag, mogelijk onder een trottoir of een klein plantsoen. Hierdoor konden mensen vanuit de directe omgeving de schuilplaats snel bereiken wanneer het luchtalarm werd gegeven.

De inrichting zal grotendeels hebben aangesloten bij die van de andere gemeentelijke schuilkelders die Enschede vanaf 1941 liet aanleggen. Het ging om een compacte, ondergrondse constructie die bescherming moest bieden tegen de gevolgen van een bombardement. Een trap of luik vormde de toegang tot de ruimte. Binnen waren eenvoudige zitplaatsen en voorzieningen voor ventilatie aanwezig.

De schuilkelder was niet bedoeld om langdurig verblijf mogelijk te maken. Het doel was vooral om mensen tijdens het gevaarlijkste deel van een luchtaanval beschutting te bieden tegen scherven, rondvliegend puin en de druk van explosies.

De precieze locatie is tegenwoordig moeilijk in het straatbeeld terug te vinden. De oorspronkelijke ingang is verdwenen en ook bovengronds is geen duidelijke herinnering aan de schuilplaats overgebleven.

Een oudere plaatsaanduiding brengt de kelder in verband met het gedeelte van de Oldenzaalsestraat tussen ongeveer nummer 50 en 100, aan de kant van het centrum. Die aanduiding moet echter voorzichtig worden gebruikt zolang de exacte positie niet door een oorspronkelijke bouwtekening of een ander rechtstreeks archiefstuk kan worden bevestigd.

De schuilkelder aan de Oldenzaalsestraat is daarmee een van de verdwenen oorlogssporen van Enschede: ooit bedoeld als directe bescherming voor de mensen die hier woonden en werkten, maar tegenwoordig vrijwel volledig uit het straatbeeld verdwenen.

De schuilkelders aan de Haaksbergerstraat en Espoortstraat

Niet alle schuilkelders in Enschede dateren uit de Tweede Wereldoorlog. Twee bijzondere exemplaren werden pas na de oorlog, tijdens de Koude Oorlog, aangelegd. Ze kwamen aan de Espoortstraat en bij de Haaksbergerstraat/Het Getfert te liggen.

De aanleiding was de nieuwe dreiging uit het oosten. In de jaren vijftig vreesden veel westerse landen een militair conflict met de Sovjet-Unie. Een eventuele oorlog zou bovendien een geheel nieuw karakter kunnen krijgen door het gebruik van kernwapens. De Nederlandse overheid bereidde de bevolking daarom voor op een mogelijke aanval. Via voorlichtingsmateriaal kregen burgers instructies over wat zij bij een bombardement of een atoomaanval moesten doen.

Ook in Enschede werden opnieuw plannen gemaakt voor openbare schuilgelegenheden.

Twee nieuwe kelders

Uiteindelijk werden in 1958 twee schuilkelders gebouwd. De eerste kwam in het trottoir van de Espoortstraat, ongeveer ter hoogte van het transformatorhuisje bij de voormalige begraafplaats.

De tweede werd aangelegd bij de Haaksbergerstraat, op de hoek met de Getfertsingel. De ingang lag aan de rand van een plantsoen, voor de apotheek Wooldrik.

Beide schuilkelders hadden vrijwel dezelfde afmetingen: ongeveer 3,70 meter breed en 9,80 meter lang. De bouw werd uitgevoerd door het Enschedese aannemersbedrijf J. van Tubberg & Zn. Het bedrijf schreef voor de werkzaamheden een bedrag van 26.844 gulden in en was daarmee de laagste inschrijver.

Opvallend is dat de plannen veel ouder waren dan de uiteindelijke uitvoering. De eerste plannen voor deze schuilgelegenheden dateren al uit 1951. Pas zeven jaar later werden de twee kelders daadwerkelijk gebouwd.

Aanvankelijk waren de plannen uitgebreider. Er zouden drie nieuwe schuilkelders komen en daarnaast zouden bestaande gebouwen geschikt worden gemaakt als bescherming tegen een eventuele aanval. De geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog had laten zien dat ook bestaande ondergrondse ruimten daarvoor konden worden gebruikt. Zo kon bijvoorbeeld een fietsenkelder van het stadhuis als schuilgelegenheid dienstdoen.

Van het grotere plan kwam uiteindelijk maar een deel terecht. De kosten voor dergelijke voorzieningen waren hoog en de plannen werden beperkt.

De Bescherming Bevolking

Het beheer van de schuilgelegenheden viel in de jaren van de Koude Oorlog onder de Bescherming Bevolking (BB). Deze organisatie was opgericht om de bevolking in oorlogstijd te beschermen en voorbereidingen te treffen voor rampen en aanvallen.

De twee Enschedese schuilkelders werden ook daadwerkelijk bij oefeningen gebruikt. Zo werd er geoefend met het gebruik van de ruimten en de organisatie van opvang. Een aardig detail uit die tijd is dat medewerkers van de nabijgelegen apotheek bij een oefening koffie brachten voor de deelnemers.

De dreiging waarvoor de kelders waren gebouwd, werd uiteindelijk nooit werkelijkheid. Er kwam geen oorlog op Nederlandse bodem en de kelders hoefden nooit als openbare schuilplaats te functioneren.

Van BB naar brandweer

Toen de Bescherming Bevolking werd opgeheven, kwamen de sleutels en het beheer van de schuilgelegenheden bij de brandweer terecht. Het onderhoud kreeg echter steeds minder aandacht.

Een voormalige brandweercommandant herinnerde zich later dat er in een van de kelders een laag water stond. Dat illustreert hoe snel dergelijke voorzieningen, die ooit als noodzakelijk onderdeel van de bescherming van de bevolking waren beschouwd, in onbruik raakten.

Wie uiteindelijk verantwoordelijk was voor het onderhoud bleek later niet eenvoudig vast te stellen. Zowel gemeente als brandweer verwezen naar elkaar. Daardoor werden de kelders jarenlang nauwelijks gecontroleerd.

Er waren zelfs aanwijzingen dat een van de twee schuilkelders met zand was volgestort. Zekerheid daarover ontbrak echter.

Een vergeten hoofdstuk van de Koude Oorlog

De twee schuilkelders zijn daarmee een bijzondere herinnering aan een andere periode van angst in Enschede. Ze hadden niets meer te maken met de Duitse bezetting of de bombardementen van 1940–1945. Hun bestaan was het gevolg van de angst voor een mogelijk conflict tussen Oost en West en vooral voor de gevolgen van een kernoorlog.

Wie vandaag door de Espoortstraat of langs de Haaksbergerstraat rijdt, ziet daar nauwelijks iets van terug. De ingangen zijn grotendeels aan het oog onttrokken door betonnen afdekkingen en de inrichting van de openbare ruimte.

Toch herinneren deze twee ondergrondse bouwwerken aan een periode waarin ook in Enschede serieus rekening werd gehouden met een scenario dat gelukkig nooit werkelijkheid werd.

De schuilkelders aan de Espoortstraat en Haaksbergerstraat vormen daarmee een tastbare herinnering aan de Koude Oorlog: gebouwd uit angst voor een toekomstige oorlog, maar uiteindelijk nooit nodig geweest.

H.J. van Heekplein

Tijdens de Tweede Wereldoorlog liet de gemeente Enschede in mei 1941 een netwerk van openbare luchtbeschermingsschuilkelders aanleggen in de binnenstad, bedoeld om burgers te beschermen tegen bombardementen en luchtalarm. Eén van deze kelders stond op het H.J. van Heekplein, een plein in het hart van het centrum van Enschede, vlak bij belangrijke winkelstraten en de oude markt. Dankzij deze centrale ligging konden bewoners uit de omgeving snel de kelder bereiken zodra het luchtalarm afging.

De schuilkelder zelf was een eenvoudige, maar stevige betonnen ruimte onder de grond. Hij bood plaats aan tientallen mensen en beschermde tegen rondvliegend puin en instortend materiaal. Toegangen via luiken of trappen lagen direct aan het plein, terwijl ventilatiepijpen frisse lucht naar binnen lieten stromen. Tijdens het afgaan van het luchtalarm zochten buurtbewoners er snel hun toevlucht en bleven veilig tot het gevaar voorbij was.

Na de oorlog verloor de kelder zijn functie. Met de herinrichting van het H.J. van Heekplein in de jaren ’50, en later tijdens stadsvernieuwing, verdween de kelder grotendeels. Sommige schuilkelders werden dichtgestort, volgespoten met zand of simpelweg bedekt door nieuwe bestrating en gebouwen. Tegenwoordig is er van de kelder aan het H.J. van Heekplein niets meer zichtbaar, maar historische archieven herinneren nog aan de belangrijke rol die deze plek tijdens de oorlog speelde als veilige schuilplaats voor de inwoners van het stadscentrum

Hoedemakersplein

Onder het vlakke oppervlak van het Hoedemakersplein in het centrum van Enschede schuilde tijdens de Tweede Wereldoorlog een stille, betonnen schuilplaats. In mei 1941 liet de gemeente een netwerk van luchtbeschermingsschuilkelders aanleggen, bedoeld om burgers te beschermen tegen luchtalarm en bombardementen. De kelder op dit plein bood een toevlucht voor de inwoners van de omliggende straten, een plek waar angst voor de lucht boven hen even tot rust werd gebracht.

De kelder zelf was eenvoudig maar doeltreffend: een stevige ondergrondse ruimte, met zitbanken langs de wanden en ventilatiepijpen die frisse lucht naar binnen brachten. Meerdere ingangen en metalen luiken op het plein maakten dat mensen snel konden binnenkomen zodra de sirenes loeiden. Binnen was het donker en koel, een veilige cocon die bescherming bood tegen rondvliegend puin en instortend dakmateriaal. Het comfort was minimaal, maar dat deed er niet toe; hier telde alleen veiligheid en het gevoel van beschutting.

Tijdens een luchtalarm stroomden buurtbewoners de kelder in, sloten de luiken achter zich en wachtten stilletjes tot het gevaar voorbij was. Het was een plek van tijdelijke stilte, van gedeelde angst en collectieve hoop, diep onder het bruisende stadsleven.

Na de oorlog verloor de kelder zijn functie. Het Hoedemakersplein werd heringericht, moderne bestrating en gebouwen namen de ruimte in, en de kelder verdween in de vergetelheid. 

De Schuilkelder in het Volkspark

De Bunker die een Heuvel Werd

Wie goed kijkt naar het landschap van het Volkspark, ziet dat de natuur soms een handje geholpen is. Aan de zijde van de Parkweg ligt een opvallende glooiing die in de volksmond de 'bunkerheuvel' wordt genoemd. Onder deze groene laag gras en struiken schuilt een massieve betonnen schuilplaats uit de Tweede Wereldoorlog.

In tegenstelling tot de kelders in de binnenstad, is deze bunker nooit gesloopt. De muren waren zo dik dat men na de oorlog besloot de constructie simpelweg te bedekken met aarde. Vandaag de dag verraden grijze betonranden en ventilatiepunten die her en der door het groen steken, dat dit geen natuurlijke heuvel is, maar een onverwoestbaar stuk Enschedese oorlogsgeschiedenis. Een stille getuige, letterlijk versmolten met het park.

Waarom een bunker in het park?

Het lijkt misschien vreemd om midden in een park een schuilplaats te bouwen, maar de locatie was destijds een strategische keuze. In de dichtbebouwde binnenstad was het gevaar groot dat mensen na een bombardement opgesloten raakten in hun kelders door het puin van instortende gebouwen.

Het Volkspark bood daarentegen:

• Vrije ruimte: De open ligging zorgde ervoor dat de uitgangen altijd vrij bleven, hoe zwaar de omgeving ook getroffen werd.

• Nabijheid van de industrie: Het park grensde direct aan de grote textielfabrieken en het spoor. Dit waren de gebieden die het vaakst doelwit waren van geallieerde bombardementen, waardoor een schuilplaats voor arbeiders en omwonenden hier van levensbelang was.

Architectuur van de angst

In tegenstelling tot de kelders in de Floresstraat of de binnenstad, die vaak volledig onder de grond verborgen lagen, is de bunker in het Volkspark deels bovengronds gebouwd. Hierdoor is de brute architectuur van de oorlog nog altijd zichtbaar. De enorme dikte van de betonnen muren en de grauwe, functionele vormen laten zien hoe de stad zich probeerde te wapenen tegen de vernietigende kracht van bommen.

Een blijvende herinnering

Vandaag de dag is de bunker in het Volkspark veel meer dan alleen een brok beton. Het is een monument voor de weerbaarheid van de Enschedeërs. Waar de 'kelders van Horstman' uit de binnenstad langzaam uit het geheugen verdwijnen, dwingt deze bunker de voorbijganger om even stil te staan bij het verhaal van de stad in oorlogstijd.

Andere schuilplaatsen in Enschede

De openbare schuilkelders vormden tijdens de Tweede Wereldoorlog slechts een deel van de bescherming tegen luchtaanvallen. Wanneer het luchtalarm klonk, konden lang niet alle inwoners een gemeentelijke schuilkelder bereiken. Daarom werden ook andere beschikbare ruimten gebruikt. Fabriekskelders, bestaande ondergrondse ruimtes en geïmproviseerde schuilplaatsen konden in korte tijd een belangrijke functie krijgen.

De kwaliteit van deze schuilplaatsen verschilde sterk. Een stevige betonnen kelder bood vanzelfsprekend meer bescherming dan een eenvoudige ruimte onder een woonhuis. Toch konden juist die kleine, particuliere schuilplaatsen van belang zijn wanneer een bombardement onverwacht begon.

Een bunker bij de Wethouder Beverstraat

Onder het gebouw van de voormalige Openbare Nutsbedrijven aan de Wethouder Beverstraat bevond zich een zwaar uitgevoerde ruimte die als commandocentrum en kluis kon worden gebruikt. Door de stevige constructie bood deze ruimte bescherming tegen de gevaren van bombardementen.

Dit soort gebouwen had tijdens de oorlog bovendien een bijzondere betekenis. Nutsvoorzieningen waren van groot belang voor het functioneren van de stad en moesten ook tijdens oorlogsomstandigheden zo veel mogelijk blijven functioneren.

Schuilplaatsen in de getroffen woonwijken

Ook in de woonwijken waren bestaande kelders belangrijke toevluchtsoorden.

Een voorbeeld is blok 43, in de omgeving van de Beukinkstraat en Brinkstraat. Dit gebied werd op 22 maart 1945 zwaar getroffen door een bombardement. Bewoners probeerden tijdens de aanval bescherming te zoeken in kelders en andere beschikbare ruimten.

Een kelder betekende echter niet automatisch dat iemand veilig was. Een directe bomtreffer, een instorting of een brand kon ook een ondergrondse schuilplaats fataal worden. De gebeurtenissen in de zwaar getroffen stadsdelen maakten duidelijk hoe beperkt de bescherming soms was.

Ook onder de oude woningen aan de Walstraat bevonden zich verschillende kelders. Wanneer het luchtalarm klonk, konden deze ruimten worden gebruikt door bewoners en mensen die in de omgeving aanwezig waren.

Noodschuilplaatsen na bombardementen

Soms ontstonden schuilplaatsen pas nadat een wijk al door een bombardement was getroffen.

Dat gebeurde onder meer rond de Van Loenshof, een gebied dat tijdens het grote bombardement van 10 oktober 1943 zwaar werd getroffen. Tussen de verwoeste gebouwen en het puin werden tijdelijke voorzieningen ingericht waar mensen beschutting konden zoeken.

Dergelijke noodvoorzieningen waren vanzelfsprekend geen volwaardige bunkers. Ze ontstonden uit de omstandigheden van het moment en waren vooral bedoeld om mensen tijdelijk enige bescherming te bieden.

De textielfabrieken als toevluchtsoord

Enschede had echter nog een bijzonder voordeel: de stad beschikte over grote textielfabrieken met zware gebouwen, dikke muren en vaak omvangrijke kelderruimten.

Tijdens bombardementen konden deze fabrieken daardoor een belangrijke schuilfunctie krijgen. Werknemers waren vaak al in het bedrijf aanwezig wanneer het luchtalarm klonk, maar ook mensen uit de omliggende buurten konden soms hun toevlucht zoeken in de grote fabriekscomplexen.

Een belangrijk voorbeeld was fabriek Jannink aan de Haaksbergerstraat. De fabriek beschikte over grote en stevige ruimten die tijdens zware bombardementen bescherming konden bieden aan grote aantallen mensen. Vooral tijdens aanvallen op de omliggende wijken, waaronder Pathmos, waren de fabriekskelders van betekenis.

Ook bij N.V. N.J. Menko in Roombeek waren grote kelderruimten aanwezig. Deze konden als schuilplaats worden gebruikt. Tegelijkertijd laat de oorlogsgeschiedenis van de fabriek zien dat een zwaar industrieel gebouw geen absolute veiligheid bood. Wanneer een fabriek zelf door een bombardement werd getroffen, konden juist de omvang van het gebouw en de grote hoeveelheden brandbaar materiaal voor extra gevaar zorgen.

Zelfgemaakte schuilplaatsen

Niet iedereen woonde in de buurt van een openbare schuilkelder of kon een fabriek bereiken. Veel gezinnen probeerden daarom zelf een veilige plek te creëren.

Onder woningen werden soms kleine ruimten of gaten aangelegd waarin men tijdens een bombardement kon schuilen. Deze werden met eenvoudige middelen verstevigd, bijvoorbeeld met balken, planken of oude deuren. Ook zandzakken konden worden gebruikt om de constructie extra bescherming te geven.

Dergelijke zelfgemaakte schuilplaatsen waren echter sterk afhankelijk van de situatie en de manier waarop ze waren gebouwd. Ze konden bescherming bieden tegen rondvliegend glas en puin, maar waren veel minder bestand tegen een directe bominslag.

Een netwerk van noodoplossingen

De bescherming van de Enschedese bevolking bestond tijdens de oorlog dus uit veel meer dan alleen de dertien officiële gemeentelijke schuilkelders. Openbare kelders, fabrieksruimten, bestaande kelderverdiepingen, bunkers en particuliere schuilplaatsen vormden samen een informeel netwerk van toevluchtsoorden.

Voor veel inwoners kwam het uiteindelijk neer op één eenvoudige vraag: waar kan ik zo snel mogelijk naar binnen als het luchtalarm klinkt?

Dat kon een officiële schuilkelder zijn, maar ook de kelder van een fabriek, een woning aan de overkant van de straat of een zelfgemaakte ruimte onder de eigen vloer.

De grote bombardementen op Enschede lieten tegelijkertijd zien dat geen enkele schuilplaats volledige bescherming bood. Juist daarom is het belangrijk om bij de beschrijving van deze locaties onderscheid te maken tussen officieel aangewezen schuilkelders, militaire of gemeentelijke bunkers en particuliere of tijdelijke schuilplaatsen.