De illegale pers in Enschede
De illegale pers in Enschede
De Nederlandse kranten waren allemaal verboden, behalve als ze Duits vriendelijk nieuws brachten. De mensen moesten hun radiotoestellen inleveren. De officiële radiozender gaf door de Duitsers gecensureerd nieuws.
Gelukkig was er Radio-Oranje die vanuit London nieuws bracht over de voortgang van de strijd tussen de geallieerden en de Duitse troepen. Koningin Wilhelmina richtte zich geregeld tot haar onderdrukte landgenoten om hen een hart onder de riem te steken.
Je moest daarvoor in Nederland wel over een radio beschikken om haar te kunnen beluisteren. Veel landgenoten hadden gevolg gegeven aan de dwang van de Duitsers om hun toestel in te leveren. De zware dreigementen hadden hun uitwerking niet gemist.
Veel radio's werden ingeleverd
Vanaf 13 mei 1943 moesten alle radiotoestellen worden ingeleverd zodat niet meer kon worden geluisterd naar verboden radiostations zoals de BBC en Radio Oranje.
Er bestond een netwerk van verbindingen door het hele land
In het diepste geheim bestond er een heel netwerk van verbindingen. Een van de doelstellingen was het bestrijden van verraad. Dat vormde een grote bedreiging voor het verzet.
Een ander doel was elkaar op de hoogte houden van geplande acties en het regelen van wapens en distributiebonnen. Je kunt je voorstellen hoe belangrijk goede, geheime verbinden waren. Die verbindingen gingen via zenders, maar ook via de telefoonlijnen. De telefooncentrales hebben daarin een grote rol gespeeld totdat de Duitsers die hebben geblokkeerd.
Voor de burger was het probleem: waar haal ik betrouwbaar nieuws vandaan?
Waar moest men zijn nieuws vandaan halen? Via mond op mond en via de geruchtenmachine. Maar wat was er nu werkelijk van waar?
Hier komt de illegale pers in beeld. In het diepste geheim werden berichten van Radio-Oranje gedrukt en verspreid. Dit was echt levensgevaarlijk. Als je gesnapt werd met een illegaal krantje kon je er zeker van zijn dat je werd gemarteld om namen prijs te geven. Daarna werd je afgevoerd naar een concentratiekamp en direct doodgeschoten.
De Duitsers waren uiterst gespitst op het opsporen van illegale drukkerijen en van verspreiders van de krantjes. Ze waren gespitst op illegale boeken en kranten. Ze wisten heel goed hoe belangrijk die waren voor het moreel van de Nederlanders. Vandaar hun meedogenloze maatregelen bij ontdekking.
Het ontstaan van 'Trouw"
Het illegale 'Trouw' is ontstaan uit een conflict van principiële en verzet technische aard rondom het illegale blad 'Vrij Nederland'. Verschillen van mening over de inhoud en de wijze van verspreiding waren aanleiding tot het verschijnen van een nieuw illegaal blad met een christelijk politieke signatuur.
De centrale figuur, ook de belangrijkste verspreider van het blad, was de verzetsman Willem Pieter Speelman. Trouw verscheen voor het eerst op 18 februari 1943, het eerste nummer heette Oranje-Bode ter gelegenheid van de geboorte van prinses Margriet (19 januari 1943).
De drukkers en verspreiders van het illegale Trouw hebben grote offers moeten brengen. Meer dan 200 van de betrokkenen werden vermoord. Zo gevaarlijk was het drukken en verspreiden van illegale kranten.
De betekenis van de Enschedese drukkerij Van de Steeg
In Enschede begon Drukkerij Van de Steeg al snel met het drukken van illegaal werk. De drukkerij Van der Steeg zat rond 1950 waarschijnlijk aan de Hyacinthstraat 40b in Enschede met woonhuis aan de Vluchtestraat 64. Waarschijnlijk werd daar ook tijdens de oorlog illegale pers gedrukt. De adressen zijn van na de oorlog. De onzekerheid van de juistheid van de adressen heeft te maken met het feit dat alles in het geheim moest gebeuren.
Eén van de eerste opdrachten van Drukkerij Van de Steeg was het drukken van een brief, gericht aan de Rijkscommissaris, waarin de artsen opnieuw protesteerden tegen het gedwongen lidmaatschap van de Artsenkamer.
De Artsenkamer was door de Duitsers ingesteld, nadat de Maatschappij tot Bevordering der Geneeskunst al spoedig vrijwillig ontbonden was. Deze brief deed bij de Duitsers veel stof opwaaien. Naarstig werd gezocht naar een drukkerij, waar het lettertype van de brief gebruikt werd.
Johannes ter Horst waarschuwde de familie Van de Steeg op tijd, waarna ze veertien dagen moest onderduiken. Het zou de enige keer zijn dat het gezin onderdook. In de drukkerij werden verschillende vluchtwegen uitgezet voor het geval dat er een inval plaats zou vinden.
Van de Steeg gaat 'Trouw' drukken
In 1943 begon de firma Van de Steeg met het drukken van het illegale blad 'Trouw'. De groep 'Trouw' zorgde voor papier, dat illegaal werd geleverd door Van Gelder. Alle kosten werden door de groep betaald. Het zetsel en de clichés werden gebracht en na het drukken weer meegegeven met de kranten. Het zetsel en de clichés gingen naar Amsterdam en vandaar weer naar een andere drukker. De kranten werden ongevouwen meegenomen. Pas in de trein, in afgesloten coupés, werden ze gevouwen.
De cliché met de foto van koningin Wilhelmina, die in het eerste nummer van Trouw werd afgedrukt, kwam op illegale wijze uit Londen. Het personeel van de drukkerij was op de hoogte van het illegale werk. Allen werkten mee. Het drukken gebeurde kosteloos.
Toch moest de drukkerij in zijn levensonderhoud voorzien. Een prachtige dekmantel voor illegale activiteiten was het drukken van graflinten voor de Duitsers. De drukkerij lag regelmatig vol met deze linten met fraaie Duitse teksten. Zo kon het gebeuren dat Henk van de Steeg door kennissen op de vingers werd getikt, die vonden dat een goede Nederlander zoiets niet deed en dit van hem niet verwacht hadden.
Het illegaal drukken was een gevaarlijke bezigheid. Er werd dan ook gewoon overdag gewerkt, omdat men 's avonds of 's nachts meer argwaan zou wekken.
Eén keer kon Van de Steeg de krant niet zelf drukken, omdat hij ziek was. Het drukken moest echter doorgaan. Collega-drukker Willem Kok die deze keer het werk overnam, werd opgepakt en weggevoerd naar Duitsland. Op 22 januari 1945 kwam hij om in Neuengamme.
De drukkers en verspreiders van het illegale Trouw hebben grote offers moeten brengen. Meer dan 200 van de betrokkenen werden vermoord. Zo gevaarlijk was het drukken en verspreiden van illegale kranten.
Om de kosten voor het drukken van 'Trouw' in de hand te kunnen houden, werd in 1944 bij Van de Steeg het 'Geuzenliedboek' gedrukt in een oplage van duizend genummerde exemplaren. De eerste drie exemplaren waren bestemd voor het Koninklijk Huis in Londen. De overige exemplaren werden illegaal verkocht voor fl. 1.000, -- per stuk. De boeken werden vanuit de Enschedese haven verscheept naar Amsterdam. Een 'goede' douanebeambte verzond de partij als 'Wehrmachtgut' en voorzag de zending van valse stempels.
Van de Steeg drukte ook illegaal Ausweise
Een andere activiteit van Drukkerij Van de Steeg was het drukken van 'Ausweise'. Deze werden overdag voor de Duitsers gedrukt bij Drukkerij Van der Loeff. De heer Weissink, employé bij Van der Loeff, nam 's avonds het zetsel en het originele papier mee naar Drukkerij Van de Steeg, waar de Ausweise perfect werden nagemaakt. De volgende morgen nam Weissink het zetsel weer mee en legde het keurig op de plaats terug. Stempels werden nagetekend door de heer Reuvekamp en gegraveerd door Weissink.
De Ausweise werden vooral uitgedeeld bij razzia's. Er waren mensen die veel geld boden voor een Ausweis. Hier is de drukker echter nooit op ingegaan.
Tot grote schrik kwam op zeker ogenblik een Duitser de drukkerij binnenstappen, terwijl men net bezig was met 'Trouw'. Deze Duitser vertelde dat hij drukker was in Münster en vroeg of hij even mee mocht helpen om het vak niet te verleren. Terwijl iedereen in de rats zat, hielp hij enthousiast bij het drukken van 'Trouw', zonder in de gaten te hebben dat er een illegale krant werd gedrukt.
Van de Steeg na de oorlog
Na de oorlog toen het 'Twentsch Nieuwsblad' niet meer mocht verschijnen (het was een NSB-krant), is Van de Steeg ongeveer een jaar beheerder geweest van de drukkerij van deze krant. Op de persen werden toen 'Trouw' en 'De Waarheid' gedrukt. 'Het Parool' werd gedrukt bij Adolfs en Pennink. Dit alles gebeurde onder toezicht van het Militair Gezag.
Bronnen:
www.LO-LKP-docu.nl
(T.Wiegman, Enschede 1940-1945))
Maak jouw eigen website met JouwWeb