De Jodenvervolging

De Enschedese uitzondering: Waarom deze Twentse stad de nazi's dwarsboomde

Als je denkt aan de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog, denk je vaak aan Amsterdam, Anne Frank en de deportaties waar bijna niemand aan ontsnapte. Maar wist je dat het er in Enschede heel anders aan toe ging? Hoewel de nazi's ook hier keihard toesloegen, overleefden in deze Twentse textielstad relatief veel meer Joodse mensen de oorlog dan in de rest van Nederland. Dat was geen toeval, maar het resultaat van moed, geld en een flinke dosis Twentse opstandigheid.

Een rol gele stof in het museum

Stel je voor: je bent de eigenaar van een grote textielfabriek en de bezetter dwingt je om een half miljoen gele Jodensterren te maken. Het overkwam de Joodse familie Van Gelderen. Hun stoomweverij ‘De Nijverheid’ stond aan de Nijverheidsstraat — precies de plek waar later het Enschedese politiebureau werd gebouwd. Vanaf april 1942 moest iedere Joodse inwoner zo'n ster dragen, thuis en op straat. Direct na de bevrijding vond Henk van Gelderen in de fabriek nog een achtergebleven rol van die bedrukte gele stof. Dit bizarre stuk geschiedenis ligt tegenwoordig in het Joods Historisch Museum in Amsterdam. De oude directiewoning aan de Nijverheidsstraat 2 herinnert nog altijd aan dit verhaal.

Hoe het begon: van de 18e eeuw tot de Prinsestraat

De Joodse gemeenschap was in de jaren 40 al heel lang verweven met Enschede; de eerste sporen liepen al terug tot de achttiende eeuw. In 1827 openden ze hun eerste gebedshuis aan de Stadsgravenstraat. Ruim honderd jaar later, in december 1928, kreeg de stad er een architectonisch kunstwerk bij: de grote synagoge aan de Prinsestraat. Zelfs burgemeester Bergsma was destijds onder de indruk van dit mooie gebouw.

De Joodse gemeenschap had haar eigen dynamiek. De Enschedese Joodse leiders Sig Menko, Gerard Sanders en Isedoor van Dam trokken na de gebeurtenissen rond Mauthausen belangrijke conclusies. Zij waarschuwden hun geloofsgenoten en stimuleerden onderduik.

Omdat gewone Joodse arbeiders destijds door de felle verzuiling in de samenleving bijna nergens een vaste baan kregen, besloten velen van hen om voor zichzelf te beginnen als zelfstandig ondernemer. In de jaren 30 vluchtten veel Joden naar Nederland. Een klein deel kwam in Enschede terecht. Omdat zij de taal en cultuur nog niet kenden, leefden ze wat geïsoleerd en hielden ze strenger vast aan hun orthodoxe tradities dan de Joden die al generaties in Twente woonden