Het begin van de oorlog
De eerste maanden van de Tweede Wereldoorlog in Enschede
In het eerste jaar lijkt de bezetter zo gek nog niet. Voor het werk bij het aanleggen van de Fliegerhorst wordt goed betaald en ook op andere gebieden gedragen de Duitse soldaten zich over het algemeen netjes. Toch zijn er al snel regels die worden opgelegd. De identificatieplicht in september 1940, een uitgaansverbod van 24.00 tot 4.00 vanaf 31 oktober en aan het eind van het jaar werden de nodige paarden gevorderd door de Wehrmacht.
Na de Duitse inval en de daaropvolgende demobilisatie waren veel Nederlandse soldaten naar Duitsland weggevoerd in krijgsgevangenschap. Anderhalve week later besloot Hitler op 1 juni als vriendschappelijk gebaar naar de Nederlandse bevolking dat de krijgsgevangen soldaten vrijgelaten zouden worden. De hogere officieren bleven wel in gevangenschap. Op 4 juni bereikte het nieuws Enschede en de spanning steeg bij de familieleden van de soldaten. Er werd in spanning gewacht maar er verscheen geen trein. Ook de dagen daarna bleef het stil. Uiteindelijk vanaf zondag 7 juni keerden de eersten van de 22.000 krijgsgevangenen weer terug via Oldenzaal en Zevenaar. De mannen die via Oldenzaal terugkwamen in Nederland werden opgevangen voor inkwartiering in Almelo, Hengelo en Enschede. In het volkspark werden de mannen opgevangen om geregistreerd te worden nadat ze uit de trein waren gestapt. Vele mannen hadden baarden van een maand en de Enschedese kappers hadden in het Volkspark hun handen vol. In de meidagen hebben achttien Enschedese soldaten het leven verloren. Twee van hen staan als vermist te boek.
Op 10 mei 1940 veranderde alles. In de vroege ochtenduren viel Duitsland Nederland binnen. Voor veel Nederlanders kwam het nieuws onverwacht, maar in Enschede — een stad die letterlijk tegen de Duitse grens aanligt — voelde de dreiging al langer nabij. Via de grens bij Gronau trokken Duitse troepen Nederland binnen. Waar in andere delen van het land nog hevig werd gevochten, verliep de bezetting van Enschede relatief snel. Binnen korte tijd verschenen Duitse militairen in het straatbeeld.
Vijf dagen later, op 15 mei 1940, capituleerde Nederland na het verwoestende bombardement op Rotterdam. Daarmee begon voor Enschede officieel een periode van bezetting die vijf jaar zou duren.
De eerste dagen na de inval werden gekenmerkt door verwarring en onzekerheid. Hoewel er in Enschede nauwelijks gevochten werd, hing er een gespannen sfeer. Mensen bleven binnen, luisterden naar de radio en probeerden via geruchten en kranten te begrijpen wat er gebeurde.
Het gemeentebestuur bleef aanvankelijk op zijn plek. De burgemeester en ambtenaren functioneerden door, maar nu onder toezicht van de Duitse autoriteiten. Bestuurlijke continuïteit moest rust uitstralen — maar achter de schermen veranderde de machtsverhouding volledig. Duitse vlaggen verschenen op openbare gebouwen en militaire voertuigen reden door de straten. De bezetting was zichtbaar en tastbaar.
Het dagelijks leven onder nieuwe regels
In de weken en maanden na mei 1940 werd duidelijk dat de bezetting niet tijdelijk zou zijn. Het dagelijks leven veranderde stap voor stap. Voedsel en andere goederen kwamen op rantsoen. Inwoners ontvingen distributiebonnen waarmee zij beperkte hoeveelheden brood, vlees, suiker en textiel konden kopen. Winkels raakten sneller leeg en producten verdwenen uit het assortiment. Voor een textielstad als Enschede was dat extra voelbaar. De lokale industrie draaide nog, maar moest zich aanpassen aan nieuwe eisen.
’s Avonds moesten huizen volledig verduisterd worden om geen licht naar buiten te laten schijnen. Straatlantaarns gingen uit of werden aangepast. De stad werd donkerder — letterlijk en figuurlijk. Het straatleven veranderde. Mensen bleven vaker binnen en sociale activiteiten namen af. Angst en onzekerheid begonnen langzaam deel uit te maken van het dagelijks bestaan.
De vrije pers verdween vrijwel direct. Kranten kwamen onder controle van de bezetter en radio-uitzendingen werden gereguleerd. Buitenlandse zenders luisteren werd verboden.
Propagandaposters verschenen in het straatbeeld. De bezetter probeerde steun of in elk geval gehoorzaamheid af te dwingen.
“Je wist nooit meer of wat je las ook echt waar was. We leerden tussen de regels door te lezen.”
Deze informatiecontrole was een van de eerste duidelijke signalen dat fundamentele vrijheden verdwenen.
Enschede had vóór de oorlog een relatief grote en actieve Joodse gemeenschap. In 1940 begonnen de eerste maatregelen die specifiek tegen Joodse inwoners gericht waren. Registratie werd verplicht. Joodse ambtenaren verloren hun functies. De uitsluiting begon subtiel maar systematisch. Hoewel de grootschalige deportaties pas later volgden, was de dreiging al in deze eerste maanden voelbaar. Voor veel Joodse gezinnen betekenden deze maanden het begin van een periode van groeiende angst en onzekerheid.
Enschede stond bekend om haar textielindustrie. Fabrieken waren belangrijke werkgevers en vormden het economische hart van de stad. Onder Duitse bezetting veranderde hun rol. Grondstoffen werden schaarser en productie werd steeds meer afgestemd op Duitse behoeften. Ondernemers en arbeiders bevonden zich in een moeilijke positie: meewerken betekende economische overleving, maar ook indirecte steun aan de bezetter. Hoewel de gedwongen arbeidsinzet (Arbeitseinsatz) vooral later in de oorlog een grote rol speelde, begon de druk al in 1940 voelbaar te worden.
Opvallend is dat de eerste maanden in Enschede relatief rustig verliepen in vergelijking met latere oorlogsjaren. Er waren nog geen grootschalige bombardementen op de stad en openlijk verzet stond nog in de kinderschoenen.
Wat in mei 1940 begon als een snelle militaire bezetting, ontwikkelde zich tot een ingrijpende herinrichting van het dagelijks leven.
Het begin van vijf donkere jaren
De eerste maanden van de Tweede Wereldoorlog in Enschede waren geen periode van spectaculaire veldslagen of directe verwoesting binnen de stad. Maar het waren maanden waarin vrijheid langzaam werd afgebroken.
Regels vervingen rechten. Controle verving vertrouwen. Onzekerheid werd onderdeel van het bestaan.
Voor de inwoners van Enschede betekende mei 1940 het begin van een lange periode waarin aanpassing, moed en soms stil verzet noodzakelijk werden om te overleven.
De oorlog was nog maar net begonnen — maar de stad was al voorgoed veranderd.
Bronnen:
Enschede 1940-1945, T. Wiegman.
Twente 1940-1945, G.J. Klokhuis
De illegalen, Coen Hilbrink
De illegaliteit in Twente, drs. A.H. Bornebroek
Knokploegen, Coen Hilbrink
Twente 40-45, Jan Haverkate & Gerard Vaanholt
Maak jouw eigen website met JouwWeb