Leendert Overduin
Leendert Overduin
Verzetsman, predikant en het geweten van Enschede
In de geschiedenis van Enschede neemt dominee Leendert Overduin een bijzondere plaats in. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leidde hij een netwerk dat honderden Joodse mannen, vrouwen en kinderen wist te redden van deportatie. Zijn naam werd verbonden aan moed, geloof en morele overtuiging. Maar zijn levensverhaal gaat verder dan alleen zijn rol in het verzet. Het is het verhaal van een predikant die zijn geloof altijd probeerde om te zetten in concrete daden.
Jeugd en vorming
Leendert Overduin werd op 22 december 1900 geboren in Leiden. Hij groeide op in een religieus gezin waar muziek, kerk en geloof een belangrijke rol speelden. Zijn vader was organist in een gereformeerde kerk. Binnen het gezin werd sterk de nadruk gelegd op rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid voor anderen.
Hoewel Overduin al vroeg betrokken was bij het kerkelijk leven, duurde het enige tijd voordat hij daadwerkelijk predikant werd. Pas op latere leeftijd besloot hij zich volledig aan het predikantschap te wijden. Zijn roeping was niet alleen gebaseerd op theologische interesse, maar vooral op de overtuiging dat geloof zichtbaar moest worden in het dagelijks leven.
Kijk voor meer informatie naar de prachtige documentaire van TV OOST over Leendert Overduin naar onderstaand adres:
Eerste predikantschap in de Doopsgezinde Mennisten kerk in Enschede
Voordat Leendert Overduin bekend werd als verzetsman en predikant in andere kerkelijke verbanden, begon hij zijn predikant schap in Enschede bij de Doopsgezinde Gemeente, ook wel bekend als de Mennistenkerk.
De Doopsgezinde Kerk Enschede, vaak in de volksmond de Mennistenkerk genoemd, was een relatief kleine maar actieve geloofsgemeenschap in de stad. In deze kerk zette Overduin zijn eerste stappen als predikant. De doopsgezinde traditie legt sterk de nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid, vredelievendheid en hulp aan mensen in nood — waarden die goed aansloten bij Overduins karakter.
Hoewel zijn tijd bij de doopsgezinde gemeente niet lang duurde, speelde deze periode een belangrijke rol in zijn ontwikkeling als pastor. Hier leerde hij dicht bij mensen te staan en geloof te verbinden met praktische hulp aan anderen.
De ervaringen uit zijn eerste jaren als predikant – waarin aandacht voor de naaste centraal stond – zouden later duidelijk zichtbaar worden in zijn moedige besluit om Joodse gezinnen te helpen onderduiken.
In 1937 werd Leendert Overduin beroepen als predikant bij de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband in Enschede. De gemeente kwam samen in de Lasonderkerk, gelegen aan de Lasondersingel. Hier begon hij zijn werk als predikant in een stad die sterk in ontwikkeling was door de textielindustrie.
Voor de oorlog had Enschede een relatief grote Joodse gemeenschap. Joodse families maakten al generaties lang deel uit van het sociale en economische leven van de stad. Toen Nederland in mei 1940 door Duitsland werd bezet, veranderde de situatie echter snel.
Het begin van zijn verzetswerk
In september 1941 werden meer dan honderd Joodse mannen uit Twente opgepakt en naar het concentratiekamp Mauthausen gedeporteerd. Vrijwel niemand van hen keerde terug. Deze gebeurtenis veroorzaakte grote angst onder Joodse gezinnen in Enschede en omgeving.
Enkele van hen zochten hulp bij dominee Overduin. Hij aarzelde niet en besloot onderdak te bieden aan mensen die moesten onderduiken. Wat begon als een klein initiatief groeide al snel uit tot een uitgebreid netwerk van hulpverleners.
Samen met onder anderen zijn zussen Maartje en Corrie Overduin bouwde hij een organisatie op die later bekend werd als de Groep Overduin.
De Groep Overduin
De Groep Overduin bestond uit ongeveer vijftig mensen die samenwerkten om Joodse onderduikers te beschermen. Zij regelden o.a. veilige onderduikadressen, voedselbonnen, valse identiteitsbewijzen en transport en communicatie met andere verzetsgroepen
De onderduikplaatsen bevonden zich in Enschede, Twente en omliggende dorpen. Vaak ging het om gewone huizen van gezinnen die hun leven riskeerden om anderen te helpen.
Een bekend voorbeeld was zijn eerste woonhuis aan de Potgieterstraat nummer 1 in Enschede. Hij had daar tijdens de oorlog op een bepaald moment ongeveer dertig Joodse onderduikers tegelijk verborgen.
Dankzij het netwerk dat Overduin organiseerde konden uiteindelijk meer dan duizend Joden onderduiken en de oorlog overleven.
Lees over de verzetsdaden van Overduin meer op de pagina het verzet.
Arrestaties en gevaar
Het verzetswerk bleef niet onopgemerkt voor de Duitse autoriteiten. Overduin werd tijdens de oorlog meerdere keren gearresteerd. In 1942 werd hij opgepakt toen hij een groot aantal valse persoonsbewijzen en bonkaarten bij zich had.
Hij werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 22 maanden en zat uiteindelijk ongeveer negen maanden vast. Na zijn vrijlating ging hij echter opnieuw door met zijn werk voor het verzet.
Later in de oorlog moest hij zelf onderduiken en werkte hij onder een schuilnaam: Ten Kate. Ondanks het voortdurende gevaar bleef hij zijn netwerk ondersteunen en nieuwe onderduikadressen regelen.
Na de oorlog
Na de bevrijding bleef Overduin actief in het kerkelijk en maatschappelijk leven van Enschede. Hij werd in 1946 predikant binnen de Nederlandse Hervormde Kerk.
Na de oorlog woonde hij een periode in een grote villa aan de Lasondersingel 138, bekend als het Catharinahuis. Hier woonde hij ongeveer tien jaar.
In deze periode zette hij zich ook in voor maatschappelijke organisaties, waaronder de Stichting Gezinszorg.
Opmerkelijk was dat hij zich na de oorlog ook inzette voor mensen die maatschappelijk werden buitengesloten, zoals kinderen van gezinnen die tijdens de oorlog met de NSB hadden samengewerkt. Voor Overduin bleef ieder mens in de eerste plaats een medemens die hulp verdiende.
Predikant in Lonneker
Vanaf 1955 werkte Overduin als pastor in Lonneker, destijds nog een zelfstandig dorp bij Enschede. Daar werd hij bekend als een betrokken en rustige pastor die dicht bij de mensen stond.
In Lonneker werd vaak gezegd dat Overduin niet alleen over geloof sprak, maar het ook zichtbaar maakte in zijn manier van leven. Een jeugdwerker uit het dorp zei later over hem:
“Als je de Bijbel wilde zien lopen, dan moest je naar Overduin kijken.”
Huwelijk
Op 14 september 1955 trouwde Leendert Overduin met Zwaantje Reindje ter Heege. Het echtpaar kreeg geen kinderen, maar bleef nauw betrokken bij kerk en samenleving in Enschede en omgeving.
Overlijden en uitvaart
Leendert Overduin overleed op 17 juli 1976 in Enschede.
De rouwdienst vond plaats in zijn eigen kapel met de naam “Uit liefde”. De belangstelling voor de uitvaart was groot. Onder de aanwezigen bevonden zich veel mensen die hij tijdens de oorlog had geholpen, maar ook mensen uit andere delen van de samenleving.
De begrafenisstoet was zo groot dat deze van Lonneker tot aan de begraafplaats reikte. Veel mensen uit het verzet, veel kinderen van NSB-ers, veel joodse mensen die hem dankbaar waren en ook afgevaardigden uit Israël hebben hem begeleid naar zijn laatste rustplaats. De stoet was meer dan 2 kilometer lang. Toen het begin van de stoet al in Enschede bij de begraafplaats was, vertrokken de laatste mensen uit Lonneker.
Laatste rustplaats
Leendert Overduin werd begraven op de Oosterbegraafplaats in Enschede, een historische begraafplaats aan de Noord Esmarkerrondweg. Deze begraafplaats is tegenwoordig een parkachtige omgeving waar veel bekende inwoners van Enschede hun laatste rustplaats hebben.
Herinnering in Enschede
In Enschede wordt de herinnering aan Leendert Overduin nog altijd levend gehouden. Een straat in de stad draagt zijn naam: de Leendert Overduinstraat.
Ook in boeken, documentaires en lezingen wordt zijn verhaal regelmatig verteld. Hij wordt vaak gezien als een van de morele leiders van de stad tijdens de oorlog.
Zijn nalatenschap
Leendert Overduin sprak zelf zelden over zijn verzetswerk. Voor hem was het vanzelfsprekend dat je mensen helpt wanneer zij worden vervolgd of in gevaar zijn.
Zijn leven laat zien hoe één persoon, gedreven door geloof en overtuiging, een groot verschil kan maken. Dankzij zijn moed en het werk van zijn netwerk kregen honderden mensen de kans om de oorlog te overleven.
Daarmee werd dominee Leendert Overduin niet alleen een belangrijke figuur in de geschiedenis van Enschede, maar ook een blijvend voorbeeld van menselijkheid en morele moed.
Maak jouw eigen website met JouwWeb